به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) به نقل از مجله علمی «PLOS ONE»، پژوهشگران در این مطالعه بررسی کردند که آیا تفاوت میان کتاب چاپی و نسخه دیجیتال میتواند بر درک روایت، حافظه و فعالیت مغز هنگام مطالعه اثر بگذارد یا نه.
خواندن یک کتاب فرایندی پیچیده است. خواننده باید واژهها را تشخیص دهد، تصاویر را تفسیر کند و اطلاعات تازه را با دانستههای قبلی خود پیوند دهد. مغز برای انجام این کار، چارچوبی ذهنی به نام «طرحواره داستانی» ایجاد میکند؛ ساختاری که به فرد کمک میکند شخصیتها، خط زمانی، مکان رخدادها و ارتباط میان بخشهای مختلف داستان را دنبال کند.
پژوهشگران معتقدند شکل فیزیکی کتاب ممکن است نقشی مهم در ساخت این چارچوب ذهنی داشته باشد. ضخامت صفحات، جایگاه ثابت متن روی صفحه و احساس لمس کاغذ، نشانههایی حسی ایجاد میکنند که به مغز کمک میکند داستان را در یک فضای مشخص ذهنی سازمان دهد. در مقابل، هنگام مطالعه روی صفحه دیجیتال، این نشانههای فیزیکی محدودتر هستند؛ زیرا صفحه نمایش از نظر فیزیکی ثابت میماند و تنها متن تغییر میکند.
محققان دانشگاه توکیو برای بررسی این موضوع، مطالعه مانگا (کمیک ژاپنی) را انتخاب کردند؛ آثاری که هم روایت داستانی دارند و هم اطلاعات تصویری گستردهای ارائه میکنند.
کونیوشی ال. ساکای، استاد دانشگاه توکیو و یکی از نویسندگان پژوهش، گفت: «این پروژه با پرسشی از سوی یکی از ناشران بزرگ مانگا آغاز شد؛ اینکه آیا میتوان ارزش کتابهای کاغذی را از نظر علمی بررسی کرد. به عنوان یک عصبشناس تصمیم گرفتم فعالیت مغز هنگام مطالعه روی کاغذ و ابزار دیجیتال را مقایسه کنم.»
در این آزمایش ۲۵ دانشجوی راستدست ژاپنیزبان شرکت کردند. پژوهشگران از یک مجموعه مانگا استفاده کردند که داستانهای آن از دو بخش تشکیل شده بود و یک رویداد را از دو زاویه دید متفاوت روایت میکرد. این ساختار به محققان اجازه داد بررسی کنند خوانندگان چگونه اطلاعات را از بخشهای مختلف داستان در ذهن خود ترکیب میکنند.
شرکتکنندگان بهصورت تصادفی بخش نخست داستان را روی کتاب کاغذی یا تبلت خواندند. سپس در دستگاه تصویربرداری مغزی، بخش دوم داستان را مطالعه کردند و در پایان به پرسشهایی درباره روایت پاسخ دادند.
نتایج نشان داد میزان درستی پاسخها در هر دو گروه تقریباً مشابه بود، اما سرعت پاسخگویی تفاوت داشت. کسانی که بخش نخست داستان را روی تبلت خوانده بودند، هنگام پاسخ دادن به پرسشهایی که نیازمند ترکیب اطلاعات دو بخش داستان بود، زمان بیشتری صرف کردند. پژوهشگران نتیجه گرفتند این افراد برای بازسازی ارتباط میان جزئیات داستان به تلاش ذهنی بیشتری نیاز داشتند.
تصویربرداری مغزی نیز این تفاوت را تأیید کرد. در افرادی که مطالعه را با نسخه کاغذی آغاز کرده بودند، بخشهایی از مغز که در پردازش زبان و یکپارچهسازی روایت نقش دارند، فعالیت کمتری نشان دادند. این موضوع بیانگر آن است که مغز آنها برای فهم ادامه داستان با فشار کمتری کار میکرد.
پژوهشگران همچنین مشاهده کردند کاربران تبلت فعالیت بیشتری در بخشهایی از مغز مرتبط با پردازش روابط فضایی داشتند. به گفته آنها، این موضوع نشان میدهد خوانندگان نسخه دیجیتال برای بازسازی جایگاه تصاویر و صحنههای داستان در ذهن خود تلاش بیشتری انجام میدهند.
ساکای گفت: «هر دو نیمکره مغز هنگام خواندن نقشهایی در پردازش زبان و حمایت از فرایند درک دارند، اما زمانی که محتوای داستان از طریق کاغذ بهتر درک شود، این بخشها کمتر درگیر میشوند.»
با وجود این یافتهها، پژوهشگران تأکید کردند مطالعه دیجیتال مانع یادگیری یا فهم داستان نمیشود. خوانندگان تبلت نیز توانستند محتوای داستان را درک کنند، اما برای رسیدن به همان سطح از فهم، به زمان و فعالیت ذهنی بیشتری نیاز داشتند.
نویسندگان همچنین اشاره کردند این پژوهش محدودیتهایی دارد؛ زیرا مطالعه روی مانگا انجام شده است و ممکن است در آینده لازم باشد اثر قالب کتاب بر رمانها و دیگر متنهای داستانی نیز بررسی شود. با این حال، ساکای معتقد است احتمالاً نتایج مشابهی در خواندن متون معمولی نیز دیده خواهد شد، زیرا همه روایتها نیازمند دنبال کردن جریان داستان و ارتباط میان عناصر مختلف هستند.
این پژوهش با عنوان «خواندن مانگا روی کاغذ در برابر ابزارهای دیجیتال: تأثیرات مطالعه بر فرایندهای اصلی و حمایتی یکپارچهسازی در مغز» توسط کیتا اومجیما، یوکی سونادا و کونیوشی ال. ساکای انجام شده است.
