سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتاب «مقدمات روش پژوهش کمی و کیفی» در چهار بخش اصلی «مبانی و مفاهیم پایه پژوهش»، «روشها، طراحی و ابزارهای پژوهش»، «تحلیل دادهها در پژوهشهای کمی و کیفی» و «فناوریهای نوین در پژوهش» و ۹ فصل تدوین شده است.
«کلیات و مفاهیم پایه در پژوهش»، «روشهای پژوهش کمّی و طرحهای آن»، «روشهای پژوهش کیفی و ارزیابی کیفیت آن»، «جامعه آماری، نمونهگیری و ابزارهای اندازهگیری»، «تحلیل دادهها در پژوهشهای کمی و کیفی»، «نقش هوش مصنوعی در پژوهشهای علوم انسانی و اجتماعی»، «معرفی ابزارهای هوشمند و چتباتهای پژوهشی»، «چالشها، محدودیتها و ملاحظات اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش» و «چشمانداز آینده پژوهش با فناوریهای نوین» عنوانهای ۹ فصل کتاب هستند.
مخاطب در فصل نخست، با مفاهیم بنیادی و پایهای پژوهش آشنا میشود. مولف ابتدا به ماهیت علم و اهداف آن پرداخته و در ادامه روش علمی و مراحل مختلف پژوهش را بررسی کرده است. اهمیت انتخاب مسئله، تدوین فرضیه و شناخت مفاهیم کلیدی مانند سازه، مفهوم و متغیر، از دیگر موضوعات این فصل هستند. مطالعه منابع مرتبط نیز بهعنوان یکی از مراحل ضروری در مسیر پژوهش معرفی شده تا چارچوب کلی برای مخاطب روشن شود.
فصل دوم «روشهای پژوهش کمّی و طرحهای آن»، به بررسی روشهای کمّی اختصاص دارد. ابتدا انواع مختلف پژوهشهای کمّی و اهداف آنها معرفی میشود و سپس طرحهای مختلف زمینهیابی، آزمایشی و پسرویدادی با ویژگیها و تفاوتهایشان بررسی شدهاند.
بهگفته نویسنده: «مجموعه تدابیر علمی لازم، برای انجام یک کار پژوهشی، قبل از شروع به هرگونه اقدام علمی برای انجام آن طرح پژوهش نامیده میشود.»
مولف، طرح پژوهش را بهمثابه نقشه یک ساختمان میداند. همچنان که قبل از شروع کار ساختمانسازی، حتی قبل از گذاشتن دو آجر روی هم، وجود نقشه مخصوص برای آن ضرورت دارد؛ برای انجام یک کار پژوهشی نیز وجود یک نقشه برای پژوهش، الزامی است؛ که همان «طرح پژوهش» گفته میشود.
فصل سوم «روشهای پژوهش کیفی و ارزیابی کیفیت آن»، انواع روشهای پژوهش کیفی و ویژگیهای هر کدام معرفی شده است. روشهای تاریخی، فلسفی، قومنگاری، تحلیل محتوا و مطالعه موردی، از مهمترین رویکردهای کیفی هستند؛ همچنین شاخصها و معیارهای ارزیابی کیفیت پژوهشهای کیفی، ازجمله روایی درونی و بیرونی، در این فصل مورد بحث قرار گرفتند. سپس مقایسهای میان پژوهش کمّی و کیفی برای درک بهتر تفاوتها و کابردهای هر روش ارائه شده است.
فصل چهارم «جامعه آماری، نمونهگیری و ابزارهای اندازهگیری»، به معرفی جامعه آماری، نمونهگیری و اهمیت آن در پژوهشهای علوم انسانی و اجتماعی پرداخته است. روشهای مختلف نمونهگیری تصادفی و تعیین حجم نمونه مناسب نیز بررسی شده است. همچنین ابزارهای متنوع جمعآوری دادهها مانند مشاهده، مصاحبه پرسشنامه و مقایسههای روانسنجی معرفی و معیارهای روایی و اعتبار آنها توضیح داده شده است.
مولف درباره «تعریف جامعه و نمونه» توضیح داده است: «یکی از مراحل پایه و بسیار مهم در هر پژوهش علمی، شناخت دقیق جامعه آماری و تعیین نمونه مناسب است. جامعه آماری به مجموع افراد، اشیا، یا رویدادهایی گفته میشود که پژوهشگر قصد دارد درباره آنها اطلاعات کسب کند یا نتایج پژوهش را به آنها تعمیم دهد؛ بهعبارت دیگر، جامعه آماری، کل مجموعهای است که موضوع پژوهش به آن مربوط میشود.
از آنجا که بررسی و جمعآوری داده از کل جامعه، معمولاً امکانپذیر یا مقرونبهصرفه نیست، پژوهشگر بخشی از جامعه را نمایندهای انتخاب میکند که به آن «نمونه» میگویند. نمونه، بخشی کوچکتر و قابل کنترلتر از جامعه است که میبایست ویژگیهای کل جامعه را به خوبی نمایندگی کند تا نتایج حاصل از آن قابل تعمیم به کل جامعه باشند.»
مولف در فصل پنجم «تحلیل دادهها در پژوهشهای کمی و کیفی»، روشها و فنون مختلف تحلیل دادهها بررسی کرده است. تفاوتهای تحلیل دادهها در طرحهای آزمایشی و غیرآزمایشی مطرح شده و اهمیت تحلیل دقیق و درست دادهها در نتیجهگیرهای پژوهش مورد تاکید قرار گرفته است. این فصل نقش کلیدی تحلیل دادهها را در اعتبار و کاربردی بودن نتایج پژوهش نشان میدهد.
فصل ۶ «نقش هوش مصنوعی در پژوهشهای علوم انسانی و اجتماعی»، به بررسی همهجانبه کاربردهای هوش مصنوعی در پژوهشهای علوم انسانی، در تحلیل دادهها، متنکاوی و پیشبینیهای علمی پرداخته شده است و نقش آن را در تسریع و تسهیل فرآیندهای پژوهشی با تمرکز بر کابردهای عملی، مزایا، محدودیتها، و چالشهای اخلاقی و روششناختی بررسی میکند.
مولف معتقد است، هوش مصنوعی یا (AI) بهعنوان یکی از فناوریهای پیشرفته، تحولی بنیادین در پژوهشهای علوم انسانی و اجتماعی ایجاد کرده و در دهههای اخیر ابزاری نوین در پژوهشهای علمی بهویژه در حوزه روانشناسی، علوم تربیتی و مشاوره مطرح شده است. با توانمندهایهای یادگیری ماشین، تحلیل زبان طبیعی، پردازش دادههای بزرگ و شبکههای عصبی، پژوهشگران قادرند حجم وسیعی از دادهها را با دقت و سرعت زیاد تحلیل کنند و الگوهای پیچیده رفتار انسانی و یادگیری را شناسایی کنند.
در فصل هفتم «معرفی ابزارهای هوشمند و چتباتهای پژوهشی»، میخوانیم ابزارهای هوشمند و چتباتها به عنوان دستیاران دیجیتال، ظرفیتهای نوینی را در خدمت پژوهشگران قرار دادهاند؛ در این فصل این ابزارها معرفی شده و به نحوه کارکرد آنها و کاربردهای متنوعشان در جمعآوری داده، تحلیل اطلاعات و تسهیل فرآیندهای پژوهشی پرداخته شده است.
مولف در بخشی از فصل هفتم، «سرعت و صرفهجویی در زمان»، «دقت و کاهش خطاهای انسانی»، «پشتیبانی مستمر»، «توانمندسازی پژوهشگران مبتدی» و «کمک به افزایش پژوهش» را از مزایای استفاده از چتباتهای پژوهشی دانسته است.
در این کتاب به نمونههای مطرح چتباتهای پژوهشی اشاره شده است:
ChatGPT و مدلهای مشابه: این چتباتها میتوانند در نوشتن، تحلیل متون، پاسخ به سئوالات تخصصی و کمک به فرایندهای پژوهشی نقش داشته باشند.
Iris.ai چتبات تخصصی برای جستجو و خلاصهسازی مقالات علمی.
Research Rabbit برای کشف مقالات مرتبط و شبکهسازی پژوهشها.
ELSA Speak و سایر چتباتهای آموزشی: که برای تقویت مهارتهای پژوهشی و زبان تخصصی کاربرد دارند.
فصل هشتم «چالشها، محدویتها و ملاحظات اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش»، به بررسی جنبههای فنی، عملی و اخلاقی به کارگیری AI در پژوهش پرداخته است و راهکارهایی برای مواجه با این چالشها ارائه میدهد.
نویسنده معتقد است، هوش مصنوعی (AI) با تمام پتانسیلهای بینظیرش، در پژوهشهای علمی وارد عرصهای شده که میتواند انقلابی در روشها و نتایج ایجاد کند. اما در این مسیر، چالشهای فنی و عملی بسیاری نیز وجود دارد که پژوهشگران باید آنها را بشناسند، مدیریت کنند و راهحلهای مناسبی برای آنها پیدا کنند تا استفاده از AI در پژوهشها با کیفیت، اعتبار و اثرگذاری بالاتر همراه باشد.
فصل نهم «چشمانداز آینده پژوهش با فناوریهای نوین»، به روندهای نوظهور، تاثیرات بالقوه و فرصتها و تهدیدهای احتمالی پیش روی پژوهشگران در دهههای آینده میپردازد و مسیر پیش رو را ترسیم میکند.
کتاب «مقدمات روش پژوهش کمّی و کیفی» به انضمام کاربست هوش مصنوعی، تالیف و گردآوری صدیقه حیدری، در شمارگان ۱۰۰ نسخه و با قیمت ۲۵۰ هزار تومان از سوی انتشارات روانسنجی به ویترین کتابفروشیها رسیده است.
