به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) از سایکو، «فالک هوتیگ» (Falk Huettig)، پژوهشگر ارشد مؤسسه روانزبانشناسی ماکس پلانک، در کتاب تازه خود با استناد به دههها پژوهش در حوزههای روانشناسی، زبانشناسی، علوم اعصاب و آموزش، به بررسی تأثیر سواد و مطالعه بر عملکرد ذهن انسان پرداخته است.
وی معتقد است در حالی که ارتقای عملکرد شناختی معمولاً با عواملی مانند خواب کافی، فعالیت بدنی، تغذیه مناسب، مدیریت استرس یا فناوریهای نوین مرتبط دانسته میشود، توانایی خواندن یکی از مؤثرترین و در عین حال کمتر مورد توجه قرار گرفتهترین عوامل تقویت ذهن به شمار میرود.
هوتیگ تأکید میکند خواندن صرفاً ابزاری برای انتقال اطلاعات نیست، بلکه فرآیندهای شناختی انسان را بهطور بنیادین دگرگون میکند و بر حافظه، توجه، پردازش زبان، استدلال و سایر تواناییهای ذهنی اثر میگذارد.
خواندن و تقویت توانایی تشخیص چهره
یکی از یافتههای قابل توجه این پژوهش، ارتباط میان سواد و توانایی تشخیص چهره است. پیشتر برخی نظریههای علوم اعصاب بر این فرض استوار بودند که مغز برای یادگیری خواندن، بخشی از شبکه مسئول تشخیص چهره را به این مهارت اختصاص میدهد و در نتیجه ممکن است توانایی تشخیص چهره تضعیف شود.
با این حال، پژوهشهای هوتیگ و همکارانش که با مقایسه افراد باسواد و بیسواد در هند انجام شده است، نتیجهای متفاوت را نشان میدهد. بر اساس این تحقیقات، یادگیری خواندن نه تنها موجب کاهش عملکرد این شبکههای مغزی نمیشود، بلکه به بهینهسازی و تقویت آنها نیز کمک میکند؛ به گونهای که افراد باسواد در آزمونهای تشخیص چهره عملکرد بهتری نسبت به افراد بیسواد از خود نشان دادهاند.
سواد؛ مهارتی که با تمرین مداوم تکامل مییابد
این کتاب تأکید میکند که فرآیند یادگیری خواندن با کسب توانایی روانخوانی پایان نمییابد. مطالعه مستمر موجب خودکار شدن فرآیندهای شناختی مرتبط با خواندن و در ادامه، تقویت مهارتهای سطح بالاتر همچون تفکر انتقادی، تحلیل و استدلال میشود.
به گفته هوتیگ، تنها شمار محدودی از افراد به بالاترین سطوح سواد خواندن و درک انتقادی دست مییابند؛ سطوحی که در ارزیابیهای بینالمللی از جمله آزمون «پیزا» (PISA) مورد سنجش قرار میگیرد.
کیفیت متن، عامل تعیینکننده
این پژوهشگر همچنین بر اهمیت محتوای متون تأکید کرده و معتقد است دستیابی به سطوح پیشرفته سواد مستلزم مطالعه مستمر متون غنی، پیچیده و برخوردار از واژگان و ساختارهای زبانی پیشرفته است؛ متونی که زمینه تقویت قدرت تحلیل و استدلال را فراهم میکنند.
مطالعه چاپی و دیجیتال؛ تفاوت در شیوه استفاده
هوتیگ درباره تفاوت مطالعه روی کاغذ و صفحهنمایش میگوید اگرچه برخی مطالعات نشان دادهاند درک مطلب هنگام مطالعه روی نمایشگرها ضعیفتر است، اما این تفاوت بیش از آنکه ناشی از ماهیت رسانه باشد، به رفتار و میزان تمرکز خوانندگان بازمیگردد.
به گفته وی، افراد معمولاً کتاب چاپی را رسانهای مناسبتر برای مطالعه عمیق تلقی میکنند و در نتیجه هنگام مطالعه آن تلاش شناختی بیشتری به کار میگیرند. با این حال، شواهد علمی از این گزاره کلی که مطالعه چاپی همواره بر مطالعه دیجیتال برتری دارد، حمایت نمیکند.
کتاب صوتی؛ مکملی مفید اما نه جایگزین کامل
هوتیگ تصریح میکند کتابهای صوتی نیز میتوانند مخاطبان را با واژگان کمتر رایج، ساختارهای پیچیده دستوری و روایتهای غنی آشنا کنند، اما دستیابی به تمامی مزایای شناختی مرتبط با سواد، تنها از طریق خواندن مستقیم متن امکانپذیر است.
هشدار درباره سادهسازی متون
این پژوهشگر در بخش دیگری از کتاب نسبت به سادهسازی بیش از اندازه متون آموزشی و ادبی هشدار میدهد و معتقد است اتکای بیش از حد به ابزارهای هوش مصنوعی برای سادهسازی متن یا اصلاح خودکار واژگان و دستور زبان، میتواند به کاهش غنای زبان نوشتاری بینجامد.
وی توصیه میکند نظامهای آموزشی، نویسندگان و ناشران به جای سادهسازی افراطی، بر تولید و ترویج متون باکیفیت، نثر غنی و استفاده از واژگان متنوع و پیشرفته تمرکز کنند تا سطح سواد و تواناییهای شناختی جامعه ارتقا یابد.
نگرانی از آینده مطالعه
هوتیگ در پایان با اشاره به تغییر الگوهای مطالعه در عصر فناوری، هشدار میدهد که در صورت تداوم کاهش سرانه مطالعه و افت سواد خواندن، بخشی از تواناییهای شناختی که امروزه در آزمونهای هوش و مهارت سنجیده میشوند نیز ممکن است دچار افت شوند؛ روندی که به اعتقاد وی، فناوریهای نوین و هوش مصنوعی بهسادگی قادر به جبران آن نخواهند بود.
