سرویس کودکونوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کودک امروز ممکن است پیش از آنکه نخستین کتابش را ورق بزند، با تلفن همراه و تبلت آشنا شود. تصویرهای متحرک، ویدئوهای کوتاه، بازیهای دیجیتال و تماس تصویری بخشی از محیطی هستند که کودک در آن بزرگ میشود. مسئله دیگر این نیست که آیا فناوری وارد زندگی کودک بشود یا نه؛ مسئله این است که این ورود چگونه اتفاق بیفتد و چه چیزی جای چه چیزی را بگیرد.
سالهای نخست زندگی دورهای است که عادتها، مهارتهای ارتباطی و شیوهی تجربهی جهان در حال شکلگیریاند. کودک در این سن جهان را با لمس کردن، حرکت کردن، تکرار، بازی و رابطه با آدمهای دیگر میشناسد. به همین دلیل، صفحهنمایش هرگز نباید بهعنوان جایگزین این تجربهها در نظر گرفته شود. سازمان جهانی بهداشت نیز در توصیههای مربوط به کودکان زیر پنج سال بر اهمیت فعالیت بدنی، خواب کافی و کاهش زمان بیتحرکی مقابل صفحه تأکید کرده است. برای کودکان دو ساله و سه تا چهار ساله، این سازمان حداکثر یک ساعت زمان بیتحرکی مقابل صفحه را توصیه میکند و تأکید دارد که کمتر از این میزان بهتر است. اما مسئلهی کودکی در عصر دیجیتال تنها «چقدر» نیست؛ «چگونه» استفاده کردن نیز اهمیت دارد.
صفحهنمایش جای والد را نمیگیرد
کودک خردسال بسیاری از چیزهایی را که روی صفحه میبیند، مانند یک بزرگسال تفسیر نمیکند. یک تصویر، صدا یا داستان برای او زمانی معنای روشنتری پیدا میکند که بتواند دربارهی آن با کسی حرف بزند و آن را با تجربههای واقعی زندگی پیوند دهد. به همین دلیل، همراهی والد در زمان استفاده از رسانه اهمیت زیادی دارد. وقتی پدر یا مادر کنار کودک مینشیند، دربارهی آنچه میبیند سؤال میکند، اسم اشیا را تکرار میکند یا اتفاقات داستان را به زندگی روزمرهی کودک ربط میدهد، صفحهنمایش از یک ابزار منفعل به فرصتی برای گفتوگو و یادگیری تبدیل میشود. توصیههای آکادمی اطفال آمریکا نیز بر همین همراهی تأکید دارد و برای کودکان خردسال، استفادهی مشترک والد و کودک از محتوای باکیفیت را به استفادهی انفرادی ترجیح میدهد.
برای مثال، دیدن یک ویدئوی دربارهی حیوانات میتواند بعد از خاموش شدن صفحه ادامه پیدا کند: «این حیوان چه صدایی داشت؟»، «کجا زندگی میکند؟»، «فکر میکنی اگر از نزدیک ببینیمش چه شکلی است؟» در چنین شرایطی، تجربهی دیجیتال بهانهای برای گفتوگو، خیالپردازی و شناخت جهان واقعی میشود.
همهی محتواهای کودکانه برای کودک مناسب نیستند
رنگهای درخشان، موسیقی بلند و حرکتهای سریع لزوماً به معنای محتوای مناسب کودک نیستند. حتی ممکن است جذابیت بصری یک برنامه باعث شود کودک مدت بیشتری به صفحه خیره بماند، بدون آنکه تجربهی معناداری از آن به دست آورد. برای انتخاب محتوای دیجیتال بهتر است چند پرسش ساده را در نظر گرفت: آیا محتوا متناسب با سن کودک است؟ آیا داستان یا فعالیت مشخصی دارد؟ آیا کودک فرصت فکر کردن و مشارکت دارد؟ آیا ریتم آن بیش از حد سریع نیست؟ آیا محتوای آن با خشونت یا محرکهای نامناسب همراه نیست؟ در توصیههای مربوط به کودکان دو تا پنج سال نیز بر انتخاب برنامههای باکیفیت، پرهیز از محتوای بسیار سریع و استفادهی مشترک والد و کودک تأکید شده است.
کودک نباید با صفحهنمایش آرام شود
یکی از آسانترین راهها برای ساکت کردن کودک، دادن تلفن همراه یا پخش یک ویدئو است. این روش ممکن است در لحظه کارآمد باشد، اما اگر به عادت تبدیل شود، کودک فرصت کمتری پیدا میکند تا راههای دیگری برای کنار آمدن با خستگی، بیحوصلگی، عصبانیت یا ناکامی را تجربه کند. کودک باید کمکم یاد بگیرد که همهی احساسات ناخوشایند نیازمند یک محرک بیرونی برای ناپدید شدن نیستند. گاهی میتوان با در آغوش گرفتن، حرف زدن، تغییر محیط، بازی یا کمی زمان دادن به کودک کمک کرد تا آرام شود.
به همین دلیل، مسئله ممنوع کردن کامل صفحهنمایش نیست؛ مسئله این است که صفحهنمایش به تنها ابزار آرامکردن کودک تبدیل نشود. آکادمی اطفال آمریکا نیز نسبت به استفاده از رسانه بهعنوان تنها روش آرام کردن کودک هشدار داده و بر اهمیت یادگیری تنظیم احساسات تأکید کرده است.
خانه باید هنوز جای بازی باشد
یکی از مهمترین خطاها این است که زمان صفحهنمایش را جدا از سایر فعالیتهای کودک ببینیم. یک ساعت تماشای صفحه فقط یک ساعت از شبانهروز نیست؛ این یک ساعت ممکن است از زمان بازی، حرکت، گفتوگو، کتابخواندن یا خواب کودک کم کند. برای کودک خردسال، بازی آزاد اهمیت زیادی دارد. ساختن چیزی با قطعات، دویدن، نقاشی کردن، بازی با عروسکها، ورق زدن کتاب، گوش دادن به قصه و حتی بیحوصلگی و پیدا کردن راهی برای سرگرم شدن، بخشی از فرایند رشد است. سازمان جهانی بهداشت نیز بر جایگزین کردن زمان بیتحرکی با فعالیت بدنی و حفظ خواب کافی تأکید دارد. بنابراین شاید پرسش بهتر این نباشد که «چقدر اجازه داریم به کودک موبایل بدهیم؟» بلکه باید پرسید: این صفحهنمایش چه چیزی را از زندگی کودک کنار میزند؟
اگر کودک بعد از استفاده از تبلت هنوز برای بازی، حرکت، خواب، کتاب و ارتباط با خانواده وقت دارد، وضعیت با زمانی که صفحهنمایش جای بیشتر این فعالیتها را گرفته است تفاوت اساسی دارد.
قانونهای دیجیتال را از خودمان شروع کنیم
کودک تنها از دستورهای والدین یاد نمیگیرد؛ از رفتار آنها نیز الگوبرداری میکند. اگر پدر و مادر هنگام غذا خوردن دائماً تلفن همراهشان را بررسی کنند، در زمان بازی با کودک حواسشان به پیامها باشد یا برای هر لحظهی انتظار سراغ صفحهنمایش بروند، انتظار داشتن رفتار متفاوت از کودک دشوار خواهد بود. به همین دلیل، خانواده به جای مجموعهای از ممنوعیتها به قواعد مشترک استفاده از فناوری نیاز دارد. زمانهای بدون صفحهنمایش، مانند هنگام غذا خوردن یا پیش از خواب، میتوانند برای همهی اعضای خانواده تعریف شوند. آکادمی اطفال آمریکا نیز حذف صفحهنمایش از زمان غذا و یک ساعت پیش از خواب را توصیه کرده است. این قواعد زمانی مؤثرترند که کودک احساس نکند فناوری فقط چیزی است که از او گرفته میشود. اگر قرار است تلفن کنار گذاشته شود، باید چیزی در زندگی واقعی وجود داشته باشد که بتواند جای آن را بگیرد: یک قصه، بازی، گفتوگو، پیادهروی یا حتی فرصتی برای کشف کردن.
ورود به جهان دیجیتال باید تدریجی باشد
کودک لازم نیست هرچه زودتر با فناوری آشنا شود. برخلاف نگرانی بسیاری از والدین، دیرتر آشنا شدن با ابزارهای دیجیتال به معنای عقب ماندن از فناوری نیست. کودکان معمولاً زمانی که به فناوری نیاز پیدا میکنند، مهارت کار با رابطهای دیجیتال را بهسرعت یاد میگیرند. آنچه در سالهای نخست اهمیت بیشتری دارد، ساختن تواناییهایی است که بعداً کودک به کمک آنها بتواند از فناوری استفاده کند: زبان، توجه، کنجکاوی، حل مسئله، تعامل اجتماعی، کنترل هیجان و توانایی تشخیص و پرسشگری. به بیان دیگر، پیش از آنکه کودک را برای جهان دیجیتال آماده کنیم، باید او را برای جهان واقعی آماده کنیم. فناوری قرار است بخشی از زندگی او باشد، نه تمام زندگی او. کودک باید بتواند صفحه را خاموش کند و همچنان چیزی برای دیدن، پرسیدن، ساختن، بازی کردن و کشف کردن داشته باشد.
مسئلهی اصلی تربیت دیجیتال نیز از همینجا آغاز میشود: هدف این نیست که کودکی داشته باشیم که زودتر از دیگران کار با یک دستگاه را یاد گرفته است؛ هدف این است که کودکی رشد کند که وقتی وارد جهان دیجیتال شد، بداند چه میبیند، چرا میبیند و چه زمانی باید صفحه را کنار بگذارد.
